Tohum saklamak, sevdiğiniz sebze ve çiçekleri bir sonraki sezona taşımanın ekonomik bir yoludur. Başarılı sonuç için yalnızca tohumları bir kavanoza koymak yetmez; doğru zamanda toplamak, iyice kurutmak ve nemden uzak tutmak gerekir.
Saklanacak tohum nasıl seçilir?
Sağlıklı, güçlü ve hastalık belirtisi göstermeyen bitkilerden tohum alın. Erkenden sararan, zayıf gelişen ya da yapraklarında belirgin hastalık bulunan bitkilerin tohumları sonraki sezonda beklenen verimi vermeyebilir.
Mümkünse açık tozlanan veya yerel çeşitleri tercih edin. Hibrit çeşitlerden alınan tohumlar çimlenebilir, ancak yeni bitkinin meyvesi ana bitkiyle aynı özellikleri göstermeyebilir. Paket üzerindeki çeşit bilgisini kaybetmemek için tohumu toplamadan önce not alın.
Tohum ne zaman toplanmalı?
Kuru tohum veren fasulye, bezelye, marul ve birçok çiçekte kapsül ya da bakla bitki üzerinde olgunlaşana kadar beklenir. Kabuk kahverengileşip kuruduğunda, yağmurdan önce kuru bir günde toplamak en rahat yöntemdir.
Domates, biber ve salatalık gibi etli ürünlerde ise meyvenin tam olgunlaşması gerekir. Sofrada yenilecek kıvamdan biraz daha olgun bir meyve, içindeki tohumların gelişmesi için daha uygun olabilir. Çürümüş veya küflenmiş meyveleri sırf olgun göründüğü için kullanmayın.
Etli meyvelerin tohumu nasıl hazırlanır?
Biber tohumu, meyve açıldıktan sonra çekirdek yatağından ayrılıp doğrudan kurutulabilir. Salatalık tohumu jelimsi dokudan arındırılmalı; dolgun tohumlar yıkanıp süzülmelidir. Domateste kısa süreli fermantasyon, tohum çevresindeki kaygan tabakanın temizlenmesini kolaylaştırır.
Domates çekirdeklerini az miktarda suyla küçük bir kaba alın ve kabı doğrudan güneş almayan bir yerde kısa süre bekletin. Yüzeyde ince bir tabaka oluştuğunda su ekleyip karıştırın; dibe çöken dolgun tohumları süzün. Kötü koku belirginleşmeden işlemi tamamlayın ve tohumları hemen kurutmaya geçirin.
Doğru kurutma neden önemlidir?
Tohumun içinde kalan nem, kapalı ambalajda küf ve erken bozulma riskini artırır. Tohumları kâğıt havluya yapıştırmak yerine ince bir tabaka hâlinde porselen tabak, kahve filtresi veya temiz bir kâğıt üzerinde yayın. Birbirine değen yığınlar daha geç kurur.
Kuruma alanı gölgeli, havadar ve yağmurdan korunaklı olmalıdır. Kalorifer üstü, fırın, saç kurutma makinesi veya çok sıcak güneş tohumu hızla kuruturken canlılığına zarar verebilir. Tohumları günde bir kez karıştırmak, alt yüzeyde nem kalmasını önler.
Kurutma süresi tohumun büyüklüğüne ve ortamın nemine göre değişir. Küçük tohumlarda birkaç gün yeterli görünse bile acele etmeyin. Büyük bir tohum bükülmek yerine temiz biçimde kırılıyorsa, küçük tohumlar da parmak arasında yumuşak his vermiyorsa saklamaya daha yakındır.
Kâğıt zarf mı, cam kavanoz mu?
Kâğıt zarflar, tamamen kuruduğundan emin olunmayan küçük miktarlar için daha güvenlidir; içeride kalan az miktardaki nemin dışarı çıkmasına izin verir. Her çeşidi ayrı zarfa koymak, karışmayı da önler. Zarfları daha sonra kapaklı bir kutu içinde bir arada tutabilirsiniz.
Cam kavanoz ve kilitli kaplar dış ortam nemine karşı daha güçlü koruma sağlar, fakat yalnızca çok iyi kurutulmuş tohumlarda kullanılmalıdır. Kavanozun içine gıdayla temasa uygun küçük bir nem alıcı paket koyabilirsiniz. Paketin tohumlarla doğrudan karışmamasına dikkat edin.
Etikette hangi bilgiler bulunmalı?
Etikete bitkinin adı, çeşidi, toplama ayı ve yılı ile mümkünse hangi bitkiden alındığını yazın. “Kırmızı domates” gibi genel bir not birkaç ay sonra yetersiz kalabilir. Aynı çeşidin farklı kaynakları varsa bahçe bölümü veya saksı numarası da işe yarar.
Yazıyı yalnızca kavanoz kapağına değil, kabın içine konan ayrı bir etikete de eklemek güvenlidir. Kapaklar yer değiştirirse içerideki kayıt doğru tohumu göstermeye devam eder. Kurşun kalem, nemli ortamda bazı mürekkeplere göre daha dayanıklı olabilir.
Tohumlar nerede saklanmalı?
Serin, kuru ve karanlık bir dolap çoğu ev kullanıcısı için yeterlidir. Mutfak ocağı, bulaşık makinesi, banyo ve güneş alan pencere önü sıcaklık ile nemin sık değiştiği yerlerdir. Sabit koşullar, çok soğuk fakat sürekli açılıp kapanan bir alandan daha değerlidir.
Buzdolabında saklama yapılacaksa tohumlar nem geçirmeyen bir kapta tutulmalıdır. Kabı açmadan önce oda sıcaklığına gelmesini bekleyin; aksi hâlde soğuk tohumların üzerinde yoğuşma oluşabilir. Her kullanımda bütün koleksiyonu çıkarmak yerine sezonluk miktarı ayrı paketlemek daha pratiktir.
Çimlenme testi nasıl yapılır?
Ekim döneminden birkaç hafta önce on tohumu nemli bir kâğıt havluya aralıklı biçimde yerleştirin. Havluyu katlayıp hava alabilen bir poşete koyun ve çeşidin istediği ılık koşullarda bekletin. Havluyu ıslak değil, sürekli nemli tutun.
On tohumdan sekizi filizlenirse yaklaşık yüzde seksen çimlenme beklenebilir. Dört veya beş tohum filizlenirse ekimde daha sık tohum kullanabilir ya da yeni tohum temin edebilirsiniz. Hiç hareket yoksa hemen vazgeçmeden çeşidin normal çimlenme süresini kontrol edin.
Saklama sırasında yapılan yaygın hatalar
- Farklı çeşitleri etiketsiz biçimde aynı kaba koymak
- Tam kurumayan tohumu hava geçirmez kavanoza kapatmak
- Tohumları sıcak araçta, balkonda veya güneş alan rafta bırakmak
- Hastalıklı bitkilerden yalnızca iri göründüğü için tohum almak
- Eski tohumları yenileriyle karıştırıp toplama yılını kaybetmek
Koleksiyon yılda bir kez nasıl gözden geçirilir?
Ekim sezonu bitince bütün paketleri çıkarıp tarih, nem ve fiziksel görünüm açısından kontrol edin. Lekelenmiş, kötü kokan veya birbirine yapışmış tohumları diğerlerinden ayırın. Kabın içinde yoğuşma görürseniz sağlam görünen tohumları da hemen ekim öncesi teste alın.
Eski paketleri öne, yeni paketleri arkaya yerleştirmek kullanım sırasını kolaylaştırır. Aynı çeşitten gereğinden fazla tohum varsa küçük, doğru etiketlenmiş paketler hâlinde paylaşabilirsiniz. Böylece saklama alanı kalabalıklaşmaz ve her sezon hangi çeşidin yenilenmesi gerektiği açıkça görülür.
Küçük bir kayıt defteri tutarsanız hangi tohumun iyi çimlendiğini, hangisinin zayıf kaldığını sezon sonunda görebilirsiniz. Böylece tohum koleksiyonu rastgele bir kutu olmaktan çıkar, her yıl daha işe yarar bir bahçe arşivine dönüşür.